HIỆN TRẠNG VÀ NHỮNG BIỆN PHÁP BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN “HÒ KHOAN LỆ THỦY”

Cập nhật 03/01/2013 03:46 - Lượt xem: 921

Nằm ở phía Nam của Quảng Bình, ôm trọn dòng Kiến Giang thân thương, trìu mến với những tinh hoa của ruộng đồng, làng quê Lệ Thủy đã sản sinh ra đứa con tinh thần trên dòng sông thơ mộng trong xanh bao đời. Đứa con nuôi dưỡng bao tâm hồn, với những con người đi vào lịch sử dân tộc, đi vào thơ và nhạc.

          Cũng như bao vùng quê khác ở Quảng Bình nói riêng và cả nước nói chung, Lệ Thủy là vùng đất mang trong mình bề dày văn hóa lâu đời, nét giao thao văn hóa và pha trộn văn hóa của người Việt từ phía Bắc vào và của người Chăm ở miền Trung. Đây là vùng đất có nhiều làn điệu dân ca truyền thống, thể hiện đời sống văn hóa tinh thần khá đa dạng.
          Do hoàn cảnh địa lí, gánh chịu thiên tai hết sức khắc nghiệt và địch họa rất ghê gớm tạo cho người Lệ Thủy có những nét tính cách riêng. Lịch sử đã chứng minh nhiều lần kẻ địch muốn hủy diệt vùng đất hẹp này, song lần nào người Lệ Thủy nói riêng, Quảng Bình nói chung cũng anh dũng đứng lên đấu tranh thắng lợi, bằng nhiều cách rất độc đáo, rất linh hoạt, lạc quan. Cuộc sống ấy được thấm đẫm vào từng người rồi thể hiện ra trong 9 làn điệu hò: mái chè, mái nện, mái xắp, mái ba, mái ruỗi, mái nhì, hò khơi, hò nậu xăm, hò lĩa trâu.
Mọi hình thức văn nghệ dân gian, đều thể hiện bản sắc văn hóa nơi nó sinh ra, đậm đà, sâu sắc Hò khoan Lệ Thủy cũng không nằm ngoài điều đó. Hò khoan Lệ Thủy là một loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian, xuất hiện trong quá trình lao động sản xuất. Vì vậy, hò khoan là một hình thức sinh hoạt văn hóa mang tính tập thể rất cao. Thường thì một, hoặc một vài người lĩnh xướng còn đám đông đế, xố, phụ họa theo những cách thức riêng của từng làn điệu. Thông thường người đế, xố, phụ họa là đám đông có mặt, bao gồm già trẻ, gái trai hoặc những người cùng lao động, sản xuất, không có giới hạn số lượng, nên hiệu ứng đám đông hưng phấn rất mạnh.
          Nhạc cụ của hò khoan, chỉ có trong các buổi diễn, thi thì mới dùng đến Nhị, Hồ, Sáo, Trống, Sanh… (bộ dây và bộ gõ của dân ca) còn thông thường, nhạc cụ cho hò khoan chỉ là những thứ đơn giản, gắn với công cụ lao động như chày giã gạo, mõ tre, sanh, gậy, mâm đồng, không có gì cả thì vỗ tay bắt nhịp… những thứ gì có thể tạo ra âm thanh cho “rập ràng” là được.
          Sức sống của các làn điệu và những câu hò khoan mượt mà, sâu lắng đi vào lòng người đã và đang thu hút được nhân dân địa phương, nhân dân trong tỉnh tiếp tục lưu giữ, bảo tồn và phát huy nó trong thời đại mới. Sức sống của hò khoan được thể hiện ở những nét sau:
          Thông qua những câu hò, làn điệu của hò khoan thể hiện những giá trị nội dung cao đẹp của cuộc sống như: Tình yêu đất nước, quê hương sâu nặng bắt nguồn từ núi non, sông biển, cây đa, bến nước của nơi chôn nhau, cắt rốn. Hò khoan Lệ Thủy luôn nhắc nhủ con người sống giữ trọn chữ hiếu, chữ trung, nghĩa nhân, chung thủy. Ngoài ra, Hò khoan Lệ Thủy mang tính nhân văn rất cao, sự bình đẳng gần đến như tuyệt đối, đã vào hò là không phân biệt giàu nghèo, sang hèn, chủ tớ, tuổi tác, nghề nghiệp, quê quán… nghèo mà hò hơn giàu, tớ mà hò hơn chủ càng được tôn trọng, nhiều khi còn được chủ thưởng. Và tính chiến đấu bảo vệ quê hương trong hò khoan cũng được thể hiện rất sâu sắc.
          Hò khoan Lệ Thủy gắn liền với đời sống của cư dân nông nghiệp với thôn xóm, nó là một thứ văn hóa đã ăn sâu vào tâm hồn người dân xứ Lệ. Mặc dù cư dân ở đây chủ yếu làm nghề lúa nước, cuộc sống còn gặp rất nhiều khó khăn với khí hậu khắc nghiệt nhưng người dân tìm đến với những làn điệu dân ca, hò khoan mộc mạc bằng một tinh thần rất lớn, với một ý chí quyết tâm cao, bỏ qua những trở ngại phía trước để vươn lên và mong muốn đạt được nhiều điều tốt lành trong cuộc sống hằng ngày, trong lao động cũng như trong giải trí.
          Với tất cả ý chí và tâm hồn cao đẹp đó, hò khoan Lệ Thủy đã đóng góp một phần không nhỏ vào nền văn hóa chung của dân tộc. Hò khoan Lệ Thủy còn tạo cho con người sự đoàn kết yêu thương, gửi gắm tình yêu thiên nhiên, đất nước, con người và hướng tới tương lai qua những làn điệu hò khoan mộc mạc, dễ gần và dễ đi vào lòng người. Hò khoan Lệ Thủy lưu trữ và giữ gìn bản sắc văn hóa của người dân Xứ Lệ nói riêng, cũng như Quảng Bình nói chung.
          Từ bao đời nay, hầu hết những câu hò đã được nâng niu, giữ gìn sau lũy tre xanh, trau chuốt thêm, sáng tạo thêm. Làm cho nó ngày càng lung linh, ngày càng phong phú. Cứ đọc, cứ nghe về nó, ta cảm nhận được tâm hồn, tư tưởng, khát vọng của cha ông và cũng là khát vọng của chính mình. Hò khoan Lệ Thủy là một làn điệu dân ca đã ăn sâu vào máu thịt của bao nhiêu thế hệ người dân Quảng Bình. Sau một thời gian tưởng chừng mai một, hò khoan Lệ Thủy đang dần hồi sinh và hứa hẹn sẽ đưa dân ca tỉnh nhà phát triển mạnh.
          Nhờ những con người lam lũ mà lại hiếu học, yêu đời, Lệ Thủy đã có cho riêng mình một di sản Hò khoan vô cùng quý giá. Với người Lệ Thủy, dẫu có đi đâu, ở đâu, hai tiếng hò khoan vẫn vang vọng lên trong tâm hồn họ, lan truyền sang mọi người những cảm nhận về quê hương, về khát vọng sống tự do, về những buổi lao động nhọc nhằn của người nông dân lam lũ, một nắng hai sương. Dẫu trong khó khăn, cùng cực vẫn thuần hậu, mặn mà tình người.
           Bên cạnh giá trị và sức sống đó, thì Hò khoan Lệ Thủy đang đứng trước những khó khăn, thách thức không nhỏ.
           Những người biết hát hò khoan ngày một ít đi, tuổi ngày càng cao, trong khi đó lớp trẻ lại không hào hứng và không có tâm huyết với các làn điệu hò khoan. Điều đó làm cho hò khoan khó có cơ hội được phát huy giá trị vốn có của nó.
          Sự xâm nhập và phát triển ngày càng mạnh mẽ của nhạc trẻ, của âm nhạc thị trường đã lấn át đi những làn điệu, những câu hò khoan thấm đẫm tình người, tình quê của quê hương vốn được ông cha ta sáng tạo nên.
           Sự ra đời và hoạt động của các CLB hò khoan vẫn chưa mạng lại nhiều hiệu quả to lớn như chúng ta mong muốn. Sự hoạt động không thường xuyên, kinh phí để hoạt động không nhiều và sự quân tâm của xã hội, chính quyền địa phương, cơ quan quản lý chưa cao. Dẫn đến sự hoạt động không hiệu quả của các CLB hò khoan, chưa thu hút được lớp trẻ yêu thích hò khoan.
         Trên cơ sở giá trị và hiện trạng của hò khoan Lệ Thủy, chúng ta cần có những biện pháp đề bảo vệ, duy trì và phát huy chúng như sau.
           Trước sự phát triển như vũ bão về kinh tế, cơ chế thị trường, hội nhập toàn cầu, hòa nhập là xu thế chung, văn hóa, ngôn ngữ cũng đòi hỏi phải hòa nhập. Hò khoan Lệ Thủy là một trong những tài sản vô giá của nhân dân. Bảo tồn nó trong bối cảnh xã hội đương đại là một trách nhiệm rất nặng nề của mỗi một chúng ta. Trong quá trình thực thi, để đạt được mục đích đã đề ra, vai trò chỉ đạo trực tiếp của các nhà nghiên cứu là đặc biệt quan trọng trên từng đầu việc cụ thể, bên cạnh đó là vai trò của các cơ quan quản lý, những người có tâm huyết với các làn điệu hò khoan là không thể thiếu để bảo tồn và phát huy các giá trị của Hò khoan Lệ Thủy trong thời đại mới.
Để có cơ sở cho việc bảo tồn hò khoan Lệ Thủy, bước đầu Trung tâm Văn hóa Lệ Thủy đã sưu tầm, biên tập và xuất bản 02 tập hò khoan, làm cơ sở cho việc ghi âm dựng lại các làn điệu (mái hò) bằng giai điệu, âm thanh giọng hò Lệ Thủy.
           Ngoài ra, để bảo tồn và phát triển giá trị của Hò khoan Lệ Thủy, chúng ta cũng cần có thêm những biện pháp khác.
          Hỗ trợ cộng đồng xây dựng nội dung truyền dạy Hò khoan Lệ Thủy trong các gia đình, các lớp dạy Hò khoan Lệ Thủy tại cộng đồng theo địa bàn làng xã.
          Giúp cộng đồng nâng cao nhận thức về giá trị của di sản thông qua việc xuất bản và cung cấp cho cộng đồng những sản phẩm về Hò khoan Lệ Thủy dưới mọi hình thức như: đĩa CD, VCD, DVD, sách, tờ gấp…
           Xây dựng chính sách đãi ngộ với nghệ nhân, nhất là những nghệ nhân được phong tặng “Báu vật nhân văn sống” ở các làng trên địa bàn. Bảo vệ những “di sản sống” đó cũng chính là bảo vệ con người - bảo vệ các nghệ nhân/các báu vật nhân văn sống, làm cho hò khoan được “nối dòng” bằng những con người bình dị. Những nghệ nhân tích lũy vốn văn hóa hò khoan trong kho ký ức những câu hát của mình, họ đang âm thầm làm công việc bồi dưỡng “lực lượng hậu bị” cho hò khoan được nối dòng. Các nghệ kia chính là vốn quý để dòng chảy hò khoan được tiếp nối liên tục, bền bỉ. Đã bao đời, các làn điệu hò khoan được nuôi dưỡng, được kế thừa và phát triển trong dân gian như vậy. Và chúng ta có thể hy vọng sự tiếp nối trường tồn của Hò khoan khi nhìn thấy ngọn lửa đam mê hò khoan đang được những thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau âm thầm, bình dị mà kiên trì.
          Tăng cường công tác truyền dạy di sản hò khoan thông qua các chương trình giáo dục, nâng cao nhận thức hướng đến quảng đại công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ (phối hợp cả truyền dạy tại cộng đồng và truyền dạy trong các trường phổ thông). Phối hợp với Phòng Giáo dục – Đào tạo huyện đưa Hò khoan Lệ Thủy vào giảng dạy trong trường học và mở các buổi giao lưu, thi hát hò khoan giữa các trường với nhau, để tạo nên không khí vui tươi, giúp các em ngày càng nhận thức được sâu sắc hơn giá trị của các làn điệu hò khoan và có ý thức trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của di sản quê hương. Tiến hành thành lập mỗi lớp một nhóm học sinh để tìm hiểu, sưu tầm, tập luyện các làn điệu hò khoan dưới sự hướng dẫn của giáo viên chủ nhiệm và giáo viên âm nhạc. Hàng tháng, mời các nghệ nhân hát hò khoan đến để kể chuyện, biểu diễn cho các em xem, giúp các em tìm hiểu sâu hơn về hát hò khoan.
          Khi đưa hò khoan vào trường học vẫn trên cơ sở kế thừa phương pháp truyền dạy dân gian song mang tính phổ cập rộng rãi hơn, có kế hoạch, bài bản phù hợp với từng lứa tuổi, góp phần vào việc bảo tồn và phát triển một cách toàn diện và có hệ thống. Qua đó, khơi dậy niềm tự hào về truyền thống văn hóa quý báu của quê hương, đồng thời xác định ý thức trách nhiệm của đội ngũ cán bộ giáo viên, học sinh trong quá trình gìn giữ, bảo tồn và tuyên truyền Hò khoan Lệ Thủy ngày càng lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng.
          Bảo tồn và phát triển hò khoan ngay tại chính trong môi trường nó sinh ra, trong lòng của mỗi một con người Lệ Thủy. Cộng đồng dân cư là những người nắm giữ và thực hành di sản, giữ vai trò vừa là chủ thể sáng tạo vừa là người hưởng thụ (và hưởng lợi) các sinh hoạt văn hóa đó. Các hoạt động bảo vệ cần tạo điều kiện thuận lợi để các cộng đồng tiếp tục trình diễn và thực hành văn hóa mà họ đang lưu giữ và truyền dạy. Xác định vai trò chủ thể của cộng đồng và cùng với cộng đồng hò khoan và những truyền thống văn hóa hò khoan sống trong cộng đồng một cách bền vững. Trong hoàn cảnh không gian diễn xướng truyền thống đang bị thu hẹp do quá trình công nghiệp hoá và đô thị hoá. Cần thúc đẩy giáo dục việc bảo vệ môi trường, không gian, cảnh quan tự nhiên và những địa điểm gắn với ký ức cần thiết cho việc thể hiện di sản văn hóa phi vật thể.
           Hò khoan là một nét văn hóa của người dân Quảng Bình nói chung, Lệ Thủy nói riêng, là nhu cầu không thể thiếu được trong tư duy và sinh hoạt của nhân dân, nhất là ở vùng nông thôn Lệ Thủy. Người dân nông thôn quanh năm lao động vất vả, một nắng hai sương, vì vậy hò khoan được coi là yếu tố tạo ra sự thư giãn tinh thần, là sự biểu hiện cách ứng xử văn hóa với thiên nhiên, xã hội và cộng đồng. Con người có thể tìm thấy chính mình, sự hồn nhiên, sự hưng phấn nghệ thuật, những cảm xúc chất phác, trong sáng khi được giao lưu với nhau trong qua trình đối đáp hò khoan. Đồng thời thông qua những câu hát đối đáp con người nguyện cầu về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, khỏe mạnh, mùa màng bội thu, là dịp trai gái bày tỏ tâm tư tình cảm của mình.
           Hò khoan Lệ Thủy là di sản văn hóa quý báu mà bao nhiêu thế hệ người Lệ Thủy đã tích lũy, sáng tạo và chắt chiu gìn giữ. Là người dân Lệ Thủy nói riêng, Quảng Bình nói chung, chúng ta phải có trách nhiệm cụ thể đối với những giá trị văn hóa ấy. Bảo tồn là một nhiệm vụ cần thiết để các thế hệ con cháu chúng ta còn biết đến và còn được tận hưởng những giá trị tinh thần đó trong tương lai. Tâm huyết, trải nghiệm, am hiểu và thẩm thấu âm nhạc truyền thống dân tộc là những yếu tố không thể thiếu trong mỗi con người trong thời đại mới. Trên cơ sở hội đủ các yếu tố ấy, chúng ta còn phải biết học hỏi, chắt lọc những tinh hoa văn hóa của nhân loại để làm phong phú thêm vốn âm nhạc truyền thống của quê hương mình.
          Ngày nay trong xu thế phát triển chung của đất nước, tỉnh ta cũng không ngừng phát triển, điều đó làm cho trình độ dân trí ngày càng được nâng cao và chắc chắn sẽ tác động tích cực đến văn hóa địa phương. Qua đó, những làn điệu hò khoan Lệ Thủy ngày càng có điều kiện phục hồi và phát huy hết những giá trị cao đẹp vón có của nó. Chúng ta hy vọng rằng nhân dân sáng tác ra nhiều đứa con tinh thần và sẽ giữ gìn những tinh hoa văn hóa, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc của người dân Lệ Thủy góp phần vào sự phong phú của văn hóa tỉnh nhà. Việc bảo tồn và phát triển hò khoan Lệ Thủy nói riêng và dân ca Quảng Bình trong tổng thể văn hóa Việt Nam là điều đáng được chúng ta quan tâm và phát triển. Hy vọng những giá trị đó sẽ được lưu giữ cho đến muôn đời sau.
 
HOÀNG TRỌNG THỦY
(Bảo tàng T.H Quảng Bình)




Hình ảnh Quảng cáo